Protestantse predikanten te Antwerpen, deel 2: 1648-1797

vervolg van deel 1

In de 17e eeuw, zeker na het twaalfjarig bestand, komt in het Zuiden  de contrareformatie op kruissnelheid en het leven voor de weinige achtergebleven (overgebleven) protestanten wordt zeer moeilijk. Soms werden ze bewust opgespoord en terug in de schoot van de kerk geleid (met zachte of harde dwang). En door de controle rondom geboorte (doop), huwelijk en overlijden op te voeren kon ook de protestant die zich stil probeerde te houden in de problemen komen. Ook de Paasplicht was een geschikt instrument tot verificatie van de roomse toebehorigheid van de burgers. Naast een systematische catechese (teaching into religion of indoctrinatie) en een triomfantelijke uitbouw van de rooms-katholieke presentie in de publieke sfeer zal ook de constante ‘catechese der verguizing’ wel gewerkt hebben.

In het Vlaanderen bleven maar enkele kernen over, waaronder Antwerpen en de streek van Ronse-Oudenaarde (Geuzenhoek, Maria-Horebeke). Deze overgebleven gemeentes overleven de verdrukking en krijgen het gaandeweg iets  gemakkelijker omdat de overheid zich de facto bij de situatie had neergelegd en  hoopte op een geleidelijke bekering. Als  andersdenkenden vormden ze geen bedreiging meer  voor het rooms-katholieke bolwerk dat Antwerpen was geworden.

Vrede van Munster (1648)

Ze hebben veel – te veel ? – verwacht van het vredesverdrag van Munster. Het vrij verkeer van personen wordt weer toegestaan. De route naar Lillo en Putte (begraven) ligt weer open. De artikelen XVII, XVIII, XIX staan genoteerd in het kerkeboek van de gemeente alsof het hun bestaansgrond is. Als ik ze lees, dan lijken deze artikelen me enkel van toepassing voor ingezetenen van de Noordelijke Nederlanden. Er vormt zich een gemeente, die ‘oogluikend’ wordt toegestaan. Ze staat onder de supervisie van de classis Holland en draagt de naam ‘de Brabantse Olijfberg’. Ook mw. Marinus concludeert: ” dat 1648 geen grote veranderingen heeft teweeggebracht voor de protestanten in de Zuidelijke Nederlanden, behalve dan het feit dat ze gemakkelijker de grens over konden naar hun geloofsgenoten.”

Hieronder vindt u de naamlijst der predikanten van de Brabantse Olijfberg, met enkele détails zoals opgenomen in de diverse delen van de  officiële kerkboeken. De kerkboeken en registers zijn na de opheffing overgedragen aan het stadsbestuur in de Franse tijd (raadpleegbaar in het Felixarchief in 4 banden – afdruk van microfilm, zeer slordig en onordelijk ingebonden: nrs. 171-174). Ze zijn overgedragen door C. van Zanten op 7/10/1807. Van Zanten tekent als oud-ouderling. Over de rechtmatigheid van deze actie is nogal wat te doen geweest.  Eén deel is een kopie van de kerkboeken (niet zonder fouten) uit 1785, getekend: R. Rees, op dat moment de dienstdoende  predikant.

Ik heb de opmerkingen die daar zo her en der zijn toegevoegd overgeschreven. En daaraan toegevoegd nog wat info mijnerzijds in  purper.

NAMEN DER PREDICANTEN IN DE CRUYS-KERKE,
genaemt  “de Brabantsche Olijfberg”
binnen Antwerpen tsedert den jare 1652. 

  • 1652    Johannes Becius
    • geen ambt meer vervuld, verdedigde de rest van zijn leven minderheden die omwille van hun opvattingen werden lastig gevallen, c.q. vervolgd, bijv. de Socinianen. Zelf sloot hij zich echter bij geen enkele groep meer aan.)
  • 1654    Boeraeven
    • = Jacobus Boerhave, vader van Herman Boerhave (1668-1738). Van Antwerpen vertrok hij naar Voorhout. Herman is aldaar geboren uit diens tweede huwelijk. Historisch een trivium, maar grappig: ds. P de Haan was begin 20e eeuw predikant te Voorhout, woonde in dezelfde pastorie als Boerhave, en verhuisde vandaar naar Antwerpen (zie deel 3) van deze blog.
  • 1659    Henricus Lydius
    • deze is in den jare 1660 beroepen tot Maesdam in Hollant werwaerts hij ook vertrokken is, om van nu aan Gods kerke door een publicque bedieninge te mogen opbouwen) .
  • 1661    Hermannus Tegnejus.
    • Heeft zijne Dimissie versogt, en verkreegen (er was reeds kort na zijn aanstelling een ‘verschil met den predicant’)
  • 1661    Nicolaus Stermont.
  • 1662    Johannes Screvelius.
  • 1671    Adrianus van Schie ( 4 October 1678 overleden).
  • 1679    Franciscus Fabius
    • deze is beroepen in den jaere 1686 in de stadt Heukelom en derwaerts ververtrokken.
  • 1686    Rudolphus Snethlage
    • deze is beroepen naer de stadt Meurs in den jaere 1691 en derwaerts vertrokken
  • 1691    Johannes Lydius
    • deze is beroepen in de stadt Nieuw Albany in America A°1700 en derwaerts vertrokken.
  • 1700   Godefridus Dellius
    • uit Nieuw-Albany, in 1705 beroepen te Halsteren en derwaerts vertrokken, blijft opsigt houden over de kerke.
  • 1706    Marcus Hooft
    • was te voren predicant bij de Ministers van onsen Staat aan het ‘Hof tot Brussel en wegens den opgekomen oorlog in den jaere 1702 met den Heere Resident onses Staats genoodsaakt dat Hof te verlaeten (In deze periode kerkt de gemeente in het Oosters Huis onder bescherming van de soldaten, groot is de teleurstelling in 1715 dat de successieoorlog eindigt zonder versoepeling in de eredienstwetgeven. De uitzonderingen in de barrièretractaten gelden enkel voor Hollandse onderdanen)
  • 1733    Risco Ripema
    • Predicant weleer in de Gemeinte J .Chr. te Sebaldeburen onder het Westerquartier in Gronegerland.
  • 1739    Petrus Craan
    • heeft zijne dimissie gekregen.
  • 1744    Johannes Diepelius
    • een en een half jaar tot ’s Hertogenbos gepredigt hebbende … overleden den 19-n Maart A° 1780, sijnde Palm Sondag naar dat hij 39 jaar den Predikdienst heeft waargenomen en is begraaven in de Gereformeerde Kerk tot Putt.
  • 1780    J . B. van Raaij
    • beroepen na Oud- en Nieuw Gastel
  • 1782    R. Rees.
    • Geraakte in een bits conflict met de kerkeraad in 1785 omdat hij ook Lutherse gelovigen toeliet tot het avondmaal, zonder ze eerst belijdenis te laten doen.
  • 1788    Adrianus Uittenhoven
    • weleer gestaan hebben te Heer Simonshaven en Biert, Onderde Voorn en Putten (Uittenhoven was actief in de literaire kringen (rond Bellamy) en een patriot. Zijn way-out na de Pruisische inval was een beroep naar Antwerpen. De gemeente was zeer klein bij zijn komst, maar kreeg meteen  een ‘boost’ wegens de vele uitgeweken patriotten. (Mertens-Torfs suggereren dat het er toch wel een 1000-tal zijn geweest) Uyttenhoven publiceerde “Geschiedenis der Hervormde kerke te Antwerpen, van de twaalfde eeuw tot den tegenwoordigen tijdt”  (M. Schalelkamp, Amsterdam: 1794). Enkel deel 1 (tot 1568) is verschenen, jammer genoeg (deel 2 ware interessanter geweest…). Hij vertrekt in 1791 naar Aardenburg. In hetzelfde jaar verschijnen 4 van zijn leerredenen in druk (J. Mens, Amsterdam: 1791)
  • 1791    Joachim George Le Sage ten Broek
    • uyt Rotterdam alhier gevlugt zijnde, heeft op gedaan versoek bij den Prinse van Oranje, den Kerkedienst bij oogluyking waargenomen en van het traktement als predikant gejouiseert tot sijn vertrek naer Rotterdam in den jare 1795) . (Deze is als patriot gevlucht in 1791 en kon dus niet officieel als predikant worden aangesteld, maar genoot blijkbaar wel de predikantswedde – stilzwijgend. Van patriot is hij eveneens stilzwijgend oranjegezind geworden. Interessant is een boek van zijn hand, waarin hij een sfeerbeeld schetst van het leven van een protestant in Antwerpen, eind 18e eeuw, m.n. hoe hard het was om protestant te zijn in een roomse stad, dit ter weerlegging van een naïef positief beeld geschetst rond de eeuwwisseling door ds. Kok in een ‘eeuwrede’: Het boek (schotschrift) heeft een voor die tijd typisch wijdlopige quasi volledige titel : Getuigenis der waarheid aangaande De vredelievende bescherming, uitgebreidsten vrijdom, beleefdheden, en liefde, welke de Hollandsche protestanten in Antwerpen genooten hebbenafgeperst door den schryver tegen de Eeuwrede van D. A. Kok, Predikant te Utrecht…” (Rotterdam, 1802)

[ziehier de officiële lijst (F.A. van Lieburg)]:

  • 1652—1654 |Becius; Johannes
  • 1655—1659 | Boerhave; Jacobus
  • 1659—1659 | Tegnejus; Hermannus
  • 1660—1660 | Lydius; Henricus
  • 1661—1661 | Stermont; Nicolaas
  • 1662—1670 | Schrevelius; Johannes
  • 1671—1678 | Schie, van; Adrianus
  • 1679—1686 | Fabius; Franciscus
  • 1686—1691 | Snethlage; Rudolphus
  • 1691—1699 | Lydius; Johannes
  • 1700—1702 | Dellius; Godefridus
  • 1703—1733 | Hooft; Marcus
  • 1733—1738 | Ripema; Ritsco
  • 1739—1741 | Craan; Petrus
  • 1741—1780 | Diepelius; Johannes
  • 1780—1781 | Raey, van; Johannes Bernardus
  • 1782—1787 | Rees; Rochus
  • 1788—1791 | Uyttenhoven; Adriaan
  • 1791—1795 | Broek, le Sage ten; Johannes Jacobus

lees verder in deel 3

2 gedachtes over “Protestantse predikanten te Antwerpen, deel 2: 1648-1797

  1. Beste Dick,

    Er is een leuk boekje verschenen over Ds Godefridus Dellius, een predikant met financieel talent: Hij stierf kinderloos en liet zijn omvangrijke vermogen na aan zijn broer Cornelis, ook predikant. Die stierf ook kinderloos, en zijn nalatenschap bestaat nog altijd voort als het Dellius Fonds.

    Heb jij nog meer informatie over Dellius (en zijn vrouw) in Antwerpen?

    Like

    • Beste Dirk,
      interessante informatie over Dellius (afin, via google). In het boek over de Brabantse Olijfberg van Dr. J.B. du Buy is op blz. 101-105 aandacht voor de ambtsperiode van ds. Dellius. In 1703 is hij uitgeweken naar Holland en wordt even later bij een visitatiebezoek gevangengezet op het kasteel van Antwerpen. Door diplomatieke druk (dreigen met tegenmaatregelen in Holland) komt hij vrij.

      Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s